spotkania na wschodzie
pl ru

Historia, Białoruś

W 90. rocznicę bitwy niemeńskiej

W Grodnie żyli i działali: w XVIII wieku - Antoni Tyzenhauz, a na przełomie XIX i XX wieku - polska pisarka, Eliza Orzeszkowa. Po ostatnim rozbiorze Polski, dokonanym po podpisaniu w dniu 25 listopada 1795 roku w Grodnie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego aktu abdykacji, miasto to przez ponad sto lat pozostawało w zaborze rosyjskim, a od 1915 do 1919 roku - pod okupacją niemiecką. Wyzwolone przez Polskie wojsko w dniu 28 kwietnia 1919 r., zostało zdobyte 21 lipca 1920 r. przez oddziały Armii Czerwonej po kilkudniowych, ciężkich walkach, które polscy obrońcy Grodna stoczyli pod dowództwem generałów Lucjana Żeligowskiego i Adama Mokrzeckiego. Zgodnie z opracowanym przez Józefa Piłsudskiego planem operacji bojowej i w myśl rozkazu Naczelnego Wodza z dnia 19 września 1920 r. do walki o wyzwolenie Grodna i Ziemi Grodzieńskiej wyznaczona została 2 Armia dowodzona przez generała Edwarda Śmigłego-Rydza i wspierana przez 4 Armię pod dowództwem generała Leona Skierskiego. W skład 2 Armii wchodziły m. in.: 1 Dywizja Piechoty Litewsko-Białoruska i II Brygada Jazdy. Jednostki te, utworzone z ochotniczych oddziałów samoobrony wileńskiej, lidzkiej i grodzieńskiej, stały się zalążkiem późniejszych pułków: 76 Lidzkiego Pułku Piechoty im. Ludwika Narbutta, 81 Pułku Strzelców Grodzieńskich im. Króla Stefana Batorego, 23 Pułku Ułanów Grodzieńskich i 13 Pułku Ułanów Wileńskich. Bitwa, którą 2 Armia stoczyła z bolszewikami w dniach 20-25 września 1920 roku pod Grodnem i Druskienikami, pozostała w pamięci historycznej jako bitwa niemeńska, bo najcięższe walki toczono wzdłuż brzegów Niemna.

Zwycięstwo odniesione w bitwie niemeńskiej umożliwiło polskiej armii dalsze działania bojowe, dzięki którym wyzwolone zostały spod okupacji bolszewickiej nie tylko Ziemia Grodzieńska, ale także Ziemie Nowogródzka i Wileńska. Bitwa niemeńska miała niewątpliwy wpływ na rokowania pokojowe w Rydze, na zawarty 12 października 1920 roku rozejm i na ustalenie wschodniej granicy II Rzeczypospolitej Polskiej. O znaczeniu bitwy niemeńskiej świadczy napis Grodno - Obuchowo 20-25 IX 1920 umieszczony na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

26 września 1920 roku mieszkańcy Grodna dziękowali polskim żołnierzom za odzyskaną wolność, a 29 września witali przybyłego do miasta Naczelnego Wodza, Józefa Piłsudskiego. W następnych dniach odbyły się uroczyste pogrzeby poległych obrońców ziemi nadniemeńskiej i żałobne nabożeństwa we wszystkich świątyniach Grodna. 4 października 1921 roku na placu Wolności został poświęcony i odsłonięty obelisk, wzniesiony przez mieszkańców Grodna w hołdzie jego obrońcom. Napis na tablicy umieszczonej na obelisku głosił: Ku czci i chwale Bohaterom, poległym przy odzyskaniu cnotą żołnierską Grodna z rąk band bolszewickich w dniu 26 września 1920 r. - Rodacy. W uroczystości, którą poprzedziła msza na placu Batorego, uczestniczyli Józef Piłsudski i Edward Śmigły-Rydz. W czasie obiadu w salach Starego Zamku Józef Piłsudski powiedział m.in. "Piękny gród wasz nad cudownym starym Niemnem, rzucony jakby rozmyślnie ręką Boga, tworzy silną łącznię pomiędzy daleką Warszawą, jak i w sierocym oddaleniu leżącym Wilnem, nie tak kruchą, nie tak słabą, jak te dzieła rąk ludzkich! Ta łączność twarda, silna, dla której Niemen i inne rzeczki nie są przeszkodą, ta łączność musi być dziełem waszego wysiłku i chcenia; móc - to chcieć (...) Za pomyślność i rozwój waszego pięknego grodu wznoszę mój toast: "niech żyje"!". 5 października Naczelny Wódz odwiedził jednostki wojskowe, spotkał się w Starostwie z mieszkańcami Grodna i był na przyjęciu przygotowanym na jego cześć.
6 października uczestniczył w uroczystości poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę pierwszego domu osadnika w Wiercieliszkach.

W walkach 1920 roku brali udział również uczniowie grodzieńskiego gimnazjum im. Adama Mickiewicza. Młodym bohaterom poległym w tych walkach oddano hołd w dniu 11 listopada 1928 roku podczas uroczystości odsłonięcia w gmachu gimnazjum tablicy, na której widniał napis: 1918 - 11/XI - 1928 W 10-tą Rocznicę Odzyskania Niepodległości pamięci uczniów: Piotra Tarasewicza + 13 IX 1920 Witalisa Ratkowskiego + 1 VIII 1920 Witolda Horbaczewskiego + 4 IX 1920 poległych w obronie ojczyzny tablicę tę poświęca Państwowe Gimnazjum Męskie im. A. Mickiewicza. " Dulce et decorum est pro Patria mori ". Na uroczystości obecni byli pedagogowie, uczniowie gimnazjum i ich rodzice, a także wybitni przedstawiciele społeczności grodzieńskiej, m.in. generałowie Aleksander Litwinowicz i Franciszek Kleeberg . W imieniu młodzieży przemawiał uczeń klasy maturalnej, przyszły uczony i profesor Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, Doktor Honoris Causa Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie, Michał Odlanicki-Poczobutt. Obelisk na placu Tyzenhauza i tablica w gmachu gimnazjum zostały zniszczone w czasie II wojny światowej.

Wanda Renik

Bibliografia:

Bitwa Niemeńska 29 VIII-18 X 1920, Dokumenty operacyjne. Red. Marek Tarczyński i in., Cz. 1 Warszawa 1998, Cz. 2 Warszawa 1999.

Kutrzeba Tadeusz, Bitwa nad Niemnem, Warszawa 1926.

Odziemkowski Janusz, Leksykon bitew polskich 1914-1921, Pruszków 1998.

Skaradziński Bohdan, Polskie lata 1919-1920, T. 2 Sąd Boży, Warszawa 1993.

Komentarze użytkowników
+ Dodaj komentarz
Wpisz swój komentarz oraz wypełnij pole Nazwa użytkownika!
Twój komentarz:
Nazwa użytkownika: